The Silk Road

Spirit Rain, Empty Mountain van Angel Lam, een jonge talentvolle componiste uit Hong Kong, is een zeer gevoelig en delicaat werk, waarin ze veel gebruik maakt van beklemmende stiltes. Tedere schoonheid, zo zou ik de muziek beschrijven. De bezetting bestaat uit 1 viool, 1 cello, 1 contrabas, 1 marimba, andere percussie-intstrumenten en 1 Shakuhachi (Japanse fluit), meesterlijk bespeeld door Kojiro Umezaki, lid van het Silk Road Ensemble. De idee van de workshop was immers componisten aan te spreken om stukken te schrijven die de bijzondere instrumenten van de landen van de Zijderoute (een oude handelsroute van Japan langs Korea, China, India, Perzië en Turkije tot Europa) integreerden in en/of confronteerden met klassieke Westerse instrumenten. Bij Evan Ziporyn ging het klassieke strijkkwartet de confrontatie aan met de Chinese pipa en met de Indische tabla. Van over de hele wereld werden 11 jonge muzikanten geselecteerd (drie violisten, 2 altisten, 3 cellisten, 1 contrabassist en 2 percussionisten) die samen met de leden van het Silk Road Ensemble de 8 composities ( want 8 componisten) tijdens 4 concerten in Carnegie Hall in première brengen. Op de workshop waren ook de componisten aanwezig die een prominente rol waren toebedeeld tijdens de repetities. Dit was een uniek aspect: wanneer voor ons als uitvoerders iets niet duidelijk was over een bepaalde passage, dan hoefden we het maar te vragen. En onze vragen waren niet beperkt tot het technische notenaspect. Ik vind het vrij bijzonder dat je aan de componist zelf naar zijn of haar visie, gevoelens, beweegredenen kunt vragen.

Salvasutra van Evan Ziporyn is een zeer energiek ritmisch complex werk die de grenzen aftast van de noteerbaarheid en van de uitvoerbaarheid. Ter illustratie: op een bepaald moment speelde het strijkkwartet 16 tweeëndertigste gepunte noten in een ¾ maat, terwijl de pipa een ¾ maat afwisselend vulde met zestiende noten en met triolen. Ondertussen sloeg de tabla triool kwartnoten. Anders gezegd: de pipa speelde in 3, het stijkkwartet in een vergevorderde 4 en de tabla in 4,5. Dat verduidelijkt niet veel zeker? Het is dan ook des te opmerkelijker dat Sandeep Das, de tabla speler uit India, geen noten kan lezen. Evan Ziporyn heeft hem dan een schema gegeven van tala’s. Ter verduidelijking: Tala’s zijn maatschema’s. Zoals toonhoogten geordend worden in toonladders en modi, zo hebben de Indiërs ritmische patronen samengevoegd en geordend in een hele reeks Tala’s. Als ik me niet vergis, heeft Olivier Messiaen deze gebruikt in vele van zijn composities en zijn muziektheoretische boeken. Sandeep had het dan over Tala’s van 14, van 7, van 5 en zelfs van 4,5. Dat ik erin slaagde alles correct uit te voeren, is vooral te danken aan een telsysteem uit India, die uit de Carnatic traditie komt van Zuid-Indië. Ik zou te ver moeten uitweiden, maar als je geïnteresseerd bent, kun je altijd googleën naar Carnatic. Ter voorbereiding heb ik leren stappen in de maat van 3, terwijl ik met de handen 4 keer gelijkmatig klap en 16 gelijkmatige lettergrepen uitspreek. Bij dezen voor al degenen die mij recent opgemerkt hebben op straat hetzij in Gent, hetzij in New York, asynchroon stappend, in de handen klappend en waarbij ik nog luidop onverstaanbare geluiden uitbracht: ik was aan het oefenen en ben nog steeds niet voor zover ik besef ten prooi gevallen aan een of andere mentale stoornis. Ik gebruik het systeem in de lespraktijk en het werkt zelfs bij de zogezegde ritmisch hopeloze gevallen. Een tipje van de sluier: onderverdeling van een tel m.b.v. volgende lettergrepen:

1=Ta

2=Ta ka

3=Ta ki ta

4= Ta ka di na

5= Ta din gi na ton (ik verkies Tallapicola)

…

De voordelen zijn dat het begin van de tel altijd samenvalt met Ta, dat alle eenheden beginnen met een gemakkelijk te articuleren medeklinker en dat de patronen zeer vlug uit te spreken zijn.

Twood schedule

Hoe zag nu een doordeweekse dag eruit in Tanglewood?

Om 7u ’s morgens werd ik gewekt door de gsm van mijn ambitieuze kamergenoot en tevens cellist Nick Finch uit Boston. De workshop was dan ook een geduldige oefening in naastenliefde; elke morgen hoeven te weerstaan aan de instinctieve drang om Finchie te wurgen, heeft me tegen het einde van die tweeweekse bijna de status van Heilige opgeleverd. Alle gekheid op een stokje nu, Nick is een geweldige kerel, die zoals iedereen zeer overmoedig het alarm zet op 7u, terwijl we maar gingen slapen tussen 1u en 2u. Na een douche, een tai chi sessie en een uitgebreid ontbijt met vitamine en gensing preparaten, ging ik vlug nog driekwartier inspelen om dan de bus om 9u30 te nemen richting Tanglewood. We logeerden immers in het naburige Lenox. Tussen 10u en 17u30 hadden we 3 repetities van 2 uur en lunch. Vanaf 18u uitgebreid diner en dan hadden we vrij tot 20u. Om 20u was er dan een presentatie en vanaf 21u jamsessies die konden lopen tot in de late uurtjes.

Voor elke compositie was er 1 repetitie per dag voorzien. Simultaan waren er verspreid over de muziekgebouwen van Tanglewood 3 repetities aan de gang. Wij werden gecoacht door de componist, de leden van het Silk Road Ensemble en door Yo-Yo, die er, vanwege de onmogelijkheid zich op te delen in drie, niet altijd kon bij zijn. Het was voor mij een buitengewone ervaring te mogen samenspelen met zo’n fantastische muzikanten. Keyhan Kahlor en Siamak Jahangiry, Sandeep Das, Wu Man en Wu Tong, Kojiro Umezaki, Dong-Won Kim, allen genieten van een sterrenstatus in respectievelijk Iran en de Arabische wereld, India, China, Japan en Korea. Maar ook de strijkers van het Silk Road Ensemble hebben een cv om u tegen te zeggen: Jeffrey Beecher is momenteel solocontrabassist van de Toronto Symphony, Nicholas Chords is professor altviool aan Princeton University, Jonathan Gandelsman, alias Johnny en Colin Jacobsen zijn gekende soloviolisten in de VS en spelen regelmatig concerto’s met grote orkesten zoals de New York Philharmonic en de Boston Symphony. Wanneer we tussen twee Carnegie Hall repetities door, vlug een verrukkelijke pizza gingen verorberen in zijn favoriete pizzatent in Manhattan, vertelde Colin me uitvoerig over zijn Hollandse tijden en dat hij o.a. in Den Haag en Amsterdam gestudeerd heeft bij Vera Beths.

Iedere avond was een spreekbeurt gepland door een exotisch lid van het Silk Road Ensemble over de muziek en de instrumenten van zijn of haar land waarheen de zijderoute passeerde. Dit was een buitengewoon interessant luik van de workshop, voor mij ging hier een hele wereld open. Al kwam ieder land maar één avond aan bod, de persoonlijke verhalen van de muzikanten waren zo boeiend en aangrijpend dat er meer dan één tipje van de sluier werd gelicht.

Aan bod kwamen:

• tabla’s en tala’s, muziekonderricht en het concertleven uit India
• het muzieksysteem van de radif, de instrumenten kamancheh en nej uit Iran
• principes van ying en yang en waarom driedelige en vijfdelige maten zo in zwang zijn in Koreaanse muziek
• de shakuhachi en Zen Boeddhisme uit Japan
• de pipa en sheng uit China en Thailand
• de gamelan en de muziekpraktijk in Bali en de doedelzak uit Galicië met Moorse invloeden.

Achteraf werden we uitgenodigd samen en in kleine groepen te improviseren in de stijl van dat land. Zeer opwindend was dat, een totaal andere manier van musiceren, veel ongeremder. En het viel op dat iedereen hier erg bedreven in was.

Davidov Stradivarius

Jan Vankelst, mijn oud-leraar cello, was op de hoogte van mijn aanstaande avonturen aan de overkant van de Atlantische Oceaan en had in een e-mail mijn aandacht aangewakkerd voor de cello van Yo-Yo Ma, een Stradivarius uit diens Gouden Periode (1712), die nog bespeeld is door Jacqueline Dupré en Karl Davidov, vandaar de naam de Davidov Strad. De tweede avond in Tanglewood zorg ik dat ik naast Yo-Yo aan tafel zit, wat me lukt, schenk ik zijn glas vol met rode wijn en werp ik de naam Davidov op tafel. Een boeiend gesprek over Jackie en de Strad volgt, waarna ik vraag of het mogelijk zou zijn of Yo-Yo de cello eens zou meebrengen. Tot nu toe heeft hij de recent gebouwde cello meegebracht van de in New York residerende Nederlanders Moes&Moes.

“Well of course Wouter, tomorrow!”

En Yo-Yo Ma is een man van zijn woord! De volgende avond komt hij bij mij aan tafel zitten en vult op zijn beurt mijn glas met rode wijn.

“Wouter, I don’t feel like playing it now, do you want to try it?”

Mijn mond valt open van verbazing (en bijgevolg valt het eten uit mijn mond). Ik zag de glinstering van mijn ogen weerspiegeld in de zijne:

“Yes!”

“Ok!” en hij overhandigt mij de Strad met een brede lach.

In alle stilte ga ik geniepig van tafel richting de slaapkamer, de cellokist stevig ter hand nemende. Ik open er de kist, de Strad verschijnt. Ik durf er bijna niet aan te komen. Ik heb er echt enkele minuten geknield naar zitten kijken. Wat een pracht van een instrument: geen schrammetje aan te zien, en wat een unieke vernis, zo’n edele warmte dat die uitstraalt. Oké, de tijd is gekomen om haar uit de kist te halen. Man, man, wat een lichtgewicht! En dun gebouwd! Dat bovenblad is dus echt flinterdun. Effe een losse snaar aanraken. De la, ze klinkt zo edel, warm en toch krachtig. De strijkstok erbij nemen. In het begin durf ik er bijna niet op te spelen – wij cellisten hebben allen de overgedramatiseerde film Hilary and Jackie gezien, de vloek! – maar gaandeweg krijg ik het gevoel dat de cello mij accepteert. Wat een diepte; de bassen zijn als een steile afgrond die hun weerga niet kennen. Welk een warmte en welk een zangerigheid in de hoge regionen. En dit met een ongelofelijke grote kernachtige volumineuze klank. Deze cello benadert zo de perfectie, dat er wel iets moet zijn … En inderdaad, ik wil een mi op de solsnaar spelen, en plots verschijnt daar een wolf, “GRRR…” een gigantische wolf “GGGGRRRRRRRRRKKKKKK…”, capabel om alle lammetjes, biggetjes en roodkapjes in één hap te verzwelgen. Ik kijk op mijn horloge: oei, er zijn al 20’ voorbij.

“Voorzichtig de cello inpakken en terug aan Yo-Yo bezorgen,” denk ik vlug….

“Wouter, you’re already back! Are you tired of it?” vraagt Yo-Yo me niet zonder ironie met die altijd optimistische open blik.

“No, not at all! It’s a fantastic instrument, brilliant sound, terrific, splendid, beautiful, amazing!”

“Glad you like it!” blijft Yo-Yo zeer rustig, “Do you want to keep it until tomorrow?”

WOOOOOOOOOOOOOOOWWWWWW!!!

“Are you sure? You don’t need it now? I mean, this is crazy …” sta ik op mijn vertrouwde manier te bazelen.

“No, I don’t need it tomorrow. Make up your mind Wouter. Life is all about taking decisions,” en hij kijkt me plots ernstig aan.

“Ok, I will take it! I’ll take care for it and guard it with my life! You can rely on me!”

“Of course I rely on you, Wouter, otherwise I wouldn’t hand you over a multimillion dollar cello.”

“Thank you, thank you Yo-Yo. Can I tune it with these big tuning keys?”

“Yes of course.”

“Can the other cellists play on it too?”

“Yes of course, Wouter, it’s your decision, you are responsible for it now!”

“Wow Yo-Yo, this is amazing! I can’t believe this conversation took place.”

“Well, it just happened, and it’s no big deal.”

“No big deal, no big deal,” ik kan jullie verzekeren beste lezers, dat ik die nacht en dag met de gelukzaligste glimlach rondliep die er op dat moment op de hele planeet te vinden was. Het is inmiddels middernacht en op mijn kamer zijn wij cellisten totaal in vervoering met de Davidov. Schumann, Dvorak, Haydn, en uiteindelijk durf ik ook wat Elgar erop te spelen. Die ongelooflijk luide diepe mi in de bas, dat is wat mij betreft niet te evenaren. Komen daar geen violistjes zagen of het niet wat stiller kan. Ik zeg hen eens goed te kijken en te luisteren, want dit is een van de bijzonderste instrumenten ter wereld.

“Oh my God, it’s Yo-Yo’s cello, isn’t it?” De nacht kan niet meer stuk, één van de hoogtepunten uit mijn leven: zelfs de violisten waren vol ontzag voor de cello!

De volgende dag kon ik zelfs op de cello spelen in de grote Ozawa Hall tijdens een repetitie met het ensemble. Dat was van begin tot einde hetzelfde liedje:

“Wouter, you play way too loud.”

Wel, om de situatie beter te snappen, vergelijk het met iemand die van de ene op de andere een Ferrari onder zijn voeten geschoven krijgt. Ten eerste is het niet evident om direct alle pk’s onder controle te krijgen, en ten tweede is het ook niet ideaal en plezant om met een Ferrari uitsluitend in de bebouwde kom bezaaid met zones dertig en verkeersdrempels te rijden. Voor het eerst in mijn leven moest ik een inspanning doen om p en pp te spelen.

Die avond geef ik de cello zoals beloofd terug aan Yo-Yo. Een kort gesprek volgt. Ik vertel hem dat ik het vrij bijzonder vind dat hij zomaar zijn cello toevertrouwt aan een relatief onbekende. En ik moet schoorvoetend toegeven dat ik dat misschien zelfs nog niet zou doen met mijn eigen cello. Alleen daardoor al was dit een grote les in nederigheid. Hij antwoordt dat hij de cello om twee redenen meegaf. Ten eerste opdat ik mijn referentiekader van klank zou verruimen. Door mijn voorstellingsvermogen van de ideale klank beter te definiëren, zou ik die makkelijker kunnen benaderen op het eigen instrument. “Niet alles ligt zo materieel vast, als je zou denken,” zegt hij en hij belooft me dat we deze week daar verder op zouden werken.
“Ten tweede,” gaat hij verder, “is het zo dat jij niet alleen in contact gekomen bent met de ziel van het instrument, maar dat het instrument ook op zijn beurt beïnvloed werd door jouw ziel, jouw unieke manier van strijken, intoneren, klank kleuren, musiceren etc... Dit gaat misschien wat ver, maar ik geloof dat de cello er baat bij heeft dat vele mensen het verrijken met hun ervaringen. Heb je geïmproviseerd met de Strad?”

“Euh, ja, eigenlijk vrij veel…” aarzel ik.

“Wel, zie je, jij hebt zelfs unieke muzikale zinnen erop gespeeld, alsof dat geen ervaring moest geweest zijn voor de cello.”

Yo-Yo, de mens achter de muzikant

Een dertigtal mensen van over de hele wereld hebben dus twee weken samen geleefd. Joden, Moslims, Christenen, Hindi, Boeddhisten, niet-gelovigen, Amerikanen, Israëli’s, een Libanese, Iraniërs etc… Ik zweer u, er is geen enkele negatieve opstoot geweest, en er waren ook geen onderhuidse spanningen. En volgens mij zit Yo-Yo daar voor veel tussen. Eén mens kan werkelijk het verschil maken. Er heerste allesbehalve een competitieve sfeer en mijnheer Angst was eveneens niet van de partij. Als voorbeeld: een bepaalde dag kreeg ik de kans om een privé-les te krijgen van Yo-Yo. Ik heb al voor vele cellisten gespeeld, en ik was altijd vrij nerveus, zenuwachtiger dan met publiek. Dat beloofde al niet veel goeds. Tot mijn verbazing was daar bij de les met Yo-Yo niets van waar. Ik voelde mij nu eens echt op mijn gemak, was tijdelijk verlost van de onophoudelijke drang om mezelf te bewijzen, en speelde zeer ontspannen en geïnspireerd. Een week later zou de nervositeit van een eigen leerling mij hieraan doen terugdenken. Voor het eerst besefte ik dat de leraar hierin ook een grote verantwoordelijkheid heeft. Hoe komt het dat iedereen in de nabijheid van Yo-Yo rustig wordt, en toch naar maximaal vermogen kan presteren? Is het misschien omdat hij het sociale rollenspel niet meespeelt, omdat hij geen muren plaats?

Yo-Yo dineerde altijd met ons, maar ik heb hem met moeite iets zien eten. De hele tijd kwamen de mensen bij hem aan tafel staan en spraken hem aan, en telkens gaf hij hen zijn volle aandacht en antwoordde hij met de glimlach, zonder ook maar één keer verveeld te zijn. Hij was ook zeer gul; regelmatig trakteerde hij ons met enkele kisten excellente Californische wijnen, en na het laatste concert huurde hij zelfs een club af in hartje Manhattan met eten (goede Franse keuken) en drank à volonté tot in de vroege uurtjes.

Toen ik hem vroeg of hij van kleins af aan al zo positief en open ingesteld was, antwoordde hij affirmatief. In gedachten had ik immers vooraf de reactie gemaakt van: “Ja, zo is het niet moeilijk om vrolijk te zijn, als alles zo meezit als bij hem.” Niet dus, ik heb zelfs een vermoeden dat het wereldlijke succes juist komt door de open geest, door het vertrouwen dat hij uitstraalt. Maar neem uzelf niet in de maling: de lach die hij geeft aan de mensen behoort niet tot de algemene (oppervlakkige) feel-good cultuur van Amerika.

Epiloog

Wat heb ik er nu van opgestoken? De volgende zinnen klinken misschien vrij cliché, maar in mijn geval: nu pas heb ik de clichés ten volle begrepen.

Muziek is geen sport; angst om te presteren, ambitie is totaal overbodig om tot hoogstaande kwaliteit te komen. Dit inzicht kan men ook uitbreiden naar de wereld toe.

Muziek reikt verder dan de noten. Telkens hamerde Yo-Yo erop geen enkele noot gratuit te spelen. Elke noot heeft zijn plaats, én als die noot gratuit moet klinken, speel ze dan bewust gratuit. Yo-Yo vroeg telkens wanneer een passage niet draaide, aan wat we dachten toen we die speelden. Veeleer waren we dan uitsluitend bezig onszelf te beredderen, de noten af te haspelen en hadden we totaal geen idee wat de anderen aan het spelen waren. Yo-Yo gaf ons dan de opdracht naar een gevoel, een idee toe te spelen. De muziek van Evan Ziporyn en Angel Lam leende zich daar uitstekend toe. Het eerste deel van Ziporyns Salvasutra (Sanskriet voor een wiskundige formule) getiteld Ka, beschrijft de Big Bang, het tweede, Agni is Sanskriet voor vuur. Yo-Yo maande ons aan bijvoorbeeld bij het tweede deel  het vuur voor de geest te roepen, en vroeg ons wat karakteristiek is aan vuur. Bv. het begint met een klein vuurtje, en kan groeien tot het ganse wouden in as legt; de vlammen zelf zijn zeer onvoorspelbaar: ze flakkeren op, lijken weg te smeulen en plots zijn ze daar terug. Door dit beeld snapten we plotseling de vele korte crescendo’s en korte diminuendo’s in dat tweede deel. Dat zijn de vlammen die opflakkeren en verminderen in intensiteit, maar de grote lijn is dat het vuur gestaag aangroeit tot een gigantisch inferno vlak voor de finale, het derde deel. Het klinkt misschien ongeloofwaardig, maar plots speelden we allen samen, met dezelfde articulatie en dezelfde fraseringen. We snapten de muziek. Iedere noot had nu zijn plaats in een groter geheel.

Tijdens een ander lesmoment vroeg ik aan Yo-Yo (vrij vertaald uit het Engels – het was toch Engels met haar op):

“Ok, dat systeem van spelen naar een gevoel en naar een idee werkt zeer efficiënt bij de muziek van Angel en Evan omdat daar al een duidelijk idee achter zit. Maar wat doe je dan met abstractere muziek, bijvoorbeeld bij een Suite van Bach?”

“Ten eerste Wouter: de fabrieken zijn efficiënt. Ten tweede is dat geen systeem maar een ingesteldheid, en ten derde, in het geval van de Suite van Bach: ook dan heb ik een duidelijk beeld voor ogen. Voor de prelude van de eerste suite bijvoorbeeld koester ik het beeld van water. Inspiratie vind ik in de natuur. Alert zijn en zorgvuldig waarnemen is de boodschap. Het zit hem in de details; verwonderd zijn over een dauwdruppel, over het unieke schaduw- en lichtspel op de massieve stam van een boom. Muzikanten zijn veeleer te gefocust op de noten, wat hen letterlijk verkrampt op den duur.”

Danig onder de indruk voelde ik me Mr. Smith, een personage uit de roman “The Old Man and Mr. Smith” van Peter Ustinov, die constant bezig was over handige trucjes in plaats van de kern van de zaak te beschouwen.

Natuurlijk heb ik het niet kunnen laten enkele interessante technische weetjes (die trucjes alweer) af te snoepen van een weergaloze, uitmuntende cellist.

Ten slotte hebben we de 8 stukken in wereldpremière gebracht tijdens 4 concerten in Carnegie Hall, in de nieuw Zankel Hall. Alleen al voor de generale repetitie in the Seiji Ozawa Hall in Tanglewood waren al meer dan 1000 man komen opdagen en Zankel Hall in Carnegie was viermaal uitverkocht. Het jonge publiek was uitermate enthousiast en zelfs de criticasters van de New York Times waren positief.

Interessante links:

http://www.silkroadproject.org/events/news/chicago/index.html (de site van het Silk Road Ensemble)

http://www.carnegiehall.org/article/explore_and_learn/ptw/index.html (de workshops van Carnegie Hall)

http://www.carnegiehall.org/article/box_office/events/evt_9613.html?selecteddate=09162006 (een lijst van de deelnemers)

http://woutervercruysse.spaces.live.com/ (mijn blog met foto’s)

http://www.ziporyn.com/ (site van componist Evan Ziporyn)

http://www.ziporyn.com/audio/sulvasutra.mp3 (Sulvasutra, opgenomen tijdens een repetitie in Ozawa Hall)

http://angellam.com/ (site van componiste Angel Lam met fragmenten van Empty Mountain, Spirit, opgenomen tijdens repetitie in Ozawa Hall)

http://www.osvaldogolijov.com/ (site van componist Osvaldo Golijov)

http://members.cox.net/christopheradler/ (site van componist Christopher Adler)

http://composers21.com/compdocs/yanov_yd.htm (pagina over componist Dmitri Yanov-Yanovski)

http://schirmer.com:16080/composers/frank/ (pagina over componiste Gabriela Lena Frank)

http://home.earthlink.net/~jekim/ (site van componiste Yeeyoung Kim)

http://www.bbc.co.uk/radio3/world/awards2003/profile_kalhor.shtml (bbc pagina over componist en kamancheh speler Kayhan Kalhor